Di tích lịch sử nhà ngục Tà Lài

VIETNAMESE   Vietnamese
ENGLISH   English

Di tích lịch sử nhà ngục Tà Lài


Nhà ngục Tà Lài  được xây dựng từ thời Pháp, khu vực này trước đây là nơi thâm sơn cùng cốc nên Thực dân Pháp xây dựng nhà ngục tại đây với mục đích để giam cần các tù nhân chính trị. Một số nhà cách mạng của ta đã bị giam cầm tại đây như các đồng chí Dương Quang Đông nguyên là uỷ viên xứ uỷ Nam kỳ, là người đầu tiên tham gia công hội đỏ do đồng chí Tôn Đức Thắng thành lập, ông cũng là một trong những đảng viên Đảng cộng sản đầu tiên. Một số đồng chí cách mạng lão thành khách như nhà sử học Trần Văn Giàu, đồng chí Tô Ký và nhiều đồng chí khác.

Theo hồi ký của đồng chí Dương Quang Đông: Sau khi cuộc khởi nghĩa Nam kỳ thất bại năm 1940, thực dân pháp đã giết hang vạn nhân dân, cán bộ, đảng viên của xứ uỷ Nam kỳ. Anh em chúng tôi bàn nhau nếu thời cơ đến cho đất nước thì ai là người đứng ra cứu nước, cứu dân lâu dài. Trong tình thế này chúng tôi quyết định vượt ngục và tổ chức cho ba đồng chí ra trước làm tiền trạm đó là các đồng chí Minh Thẹo, Dương Khuy và Út Khuyết, sau chúng tôi quyết định cho tám đồng chí nữa vượt ngục và về thẳng Sài Gòn là: Trần Văn Giàu, Tô Ký, Châu Văn Giác, Nguyễn Công Trung, Nguyễn Văn Đức, Trương Văn Nhâm, Trần Văn Kiệt và tôi Dương Quang Đông. Không một ai trong số chúng tôi biết đi rừng cả nên chúng tôi đã bị lạc và phải nhịn đói hơn mười ngày, trong hoàn cảnh như vậy chúng tôi đã được đồng bào các dân tộc ít người sinh sống tại địa bàn, người Châu Mạ, S’Tiêng và người Châu Ro cung cấp lương thực và dẫn đường cho chúng tôi ra tới quốc lộ 20 để đi Sài Gòn. Ngay đêm đó chúng tôi cho ba đồng chí quá giang xe về Sài Gòn và hẹn ngày đón các đồng chí còn lại. Về đến Sài Gòn thì sáng hôm sau hai đồng chí của chúng ta bị bắt, thực dân Pháp đã giết một đồng chí và đày một đồng chí ra Côn Đảo. Nhưng đúng hẹn vẫn có xe đón chúng tôi, tôi và đồng chí Đức về đến Sài Gòn, chúng tôi chọn ngày 01 tháng 5 năm 1941 thành lập ban phục hồi cơ sở Nam Kỳ, anh em thống nhất cử tôi làm trưởng ban. Đêm đó tôi giao đồng chí Nhâm treo một lá cờ búa liềm trên đường Mạc Má Hồng (nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa). Việc treo cở đỏ búa liềm ngay trên đất Sài Gòn đã tạo ra tác động lớn. Ngay sau đó các tổ chức cơ sở Đảng của ta ở Sài Gòn, Gia Định, Chợ Lớn, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Tân An lần lượt được khôi phục. Lúc này thực dân Pháp lại ra sức khủng bố, truy lùng các đồng chí Cộng Sản. Đầu năm 1942 đồng chí Nhâm bị bắt ở Cần Giuộc, đồng chí Đức bị bắt ở Chợ Lớn. Trong tình huống khó khăn như vậy tôi nghĩ trước sau gì thì mình cũng bị bắt vì tám cái án tử hình của tám người tù đã vượt ngục Tà Lài được thực dân pháp treo khắp mọi nơi. Riêng tôi đã phải cải trang thành người lái xe, hàng ngày đi khắp các ngõ đường Sài Gòn để phối hợp với các đồng chí mình hoạt động. Đến năm 1943 khắp hai mốt tỉnh  Nam Kỳ  đều tổ chức được ban Tỉnh uỷ. Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 10 năm 1943 chúng tôi họp thành lập xứ uỷ lâm thời gồm 11 đồng chí. Từ đây lực lượng cách mạng của miền Nam Việt Nam đã trưởng thành góp phần giành thắng lợi trong cuộc tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và đại thắng mùa xuân 1975.

Ngày nay nhà ngục Tà Lài không còn nữa mà chỉ còn những vết tích đang bị xóa nhòa theo thời gian. Uỷ Ban nhân dân tỉnh Đồng Nai cho xây dựng bia tưởng niệm nhà ngục Tà Lài nhằm giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống đấu tranh cách mạng và sự hi sinh cao cả của cha anh trong công cuộc giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước